Aksara Jawa

Posted by: HAFIZH SMA 1 SRAGEN / Category:
TEMBUNG LINGGA
1. Panulise tembung lingga ora kena ngrangkep aksara , kayata :
fan s}[z[z b}[zos\ Xri
dahana srengenge brengos leri
Ora kena katulis :
fhan s}=[z[z b}[zos\ X/ri
Sing nyebal : tnV (tannya)
Manawa katulis tv, pakecapane wanda ing ngarep (wandane wiwitan) mesthi
banjur kliru jejeg , sing benere kudu diwaca miring.
2. Endi sing kudu katulis nganggo pepet-layar , lan endi kang katulis nganggo keret ?
a. Mung wanda wekasaning lingga kang katulis nganggo pepet – layar
wfe/ bene/ snTe/ XmPe/ sege/
wader bener santer lemper seger
b. Kang dudu wanda wekasaning lingga kang katulis ngango keret , ora kena
nganggo pepet layar
p}lu g}m k}teg\ t}b= p}kutut\
prelu grema kreteg trebang prekutut
c. Wandane tembung manca kang dicethakake , senajan dudu wanda wekasaning
lingga, katulis nganggo pepet-layar , kayata :
pe/bn\ asline : verband
pe/gf]i= asline : vergadering
gupe/[mn\ asline : Gouvernement
d. Purwane lingga kang katulis mung nganggo layarbae (ora nganggo pepet-layar ,
ora nganggo keret ), kayata :
w/t k/n s/t w/n f/m
warta karna sarta warna darma
3. Manawa nunggal tembung, pasangan ca , ja ora kena katulis ana ing sangisore
aksara na, kudu mnganggo ana sangisore aksara nya , kayata :
lvCip\ [m[vC= bvJ|/ kvCi=
lancip menceng banjur kancing
kevC|/ XvC [sLo[vJ/o gvJil\
kencur lenceng slonjor ganjil
Titikane nunggal tembung utawa ora , bisane katon Manawa katulis ing aksara Latin.
a. Nunggal tembung, yen katulis nganggo aksara Latin nunggalsagandhengan,
kayata :
jvJi jivJit\ pvCi [lo[vJ=o
janji jinjit panci lonjong
Manawa aksara sesigegeing wanda kang ngarep kudu dipangku uga kudu aksara nya dudu
aksara na
av\[jlog\ anjlog
[aov\cL= onclang
[mv\cL[mv\[cL mencla-mencle
kiv\[cL=okiv\[cL=o kinclong-kinclong
b. Ora nunggal tembung, yen katulis nganggo aksara Latin ora nunggal
sagandhengan, kayata :
jznCipi/. Jangan cipir
pknJ=ki]k\, pakan jangkrik
pznNnC|cu/. Panganan cucur
4. Wanda kang mawa panjingan la , kang mawa sandhangan cakra utawa kang mawa
sandhangan keret, ora kena kaulur didadekake rong wanda, kayata :
bLefug\ ku]puk\ k}teg\
bledug krupuk kreteg
ci]wis\ [sLo[vJ/o s}gep\
criwis slonjor sregep
mung yen ana perlune, kayata tumrap ing tembang , dienggo ngganepi guru wilanganing
gatraning tembang, kena kaulur dadi :
bXdug\ krupuk\ kxteg\
baledug karupuk kareteg
criwis\ s[lo[vj/o sxgep\
cariwis salonjor saregep
5. Wandane tembung kang mawa sandhangan pengkal , ora kena kaulur didadekake rong
wanda , sanajan tumrap ing tembang:
sef- lg- kfsedya
lagya kadya
bg- setbagya
setya
Ora kena kaulur mangkene :
sefiy lgiy kfiy
sediya lagiya kadiya
bgiy setiy
bagiya setiya
6. Aksara Jawa ora kena nganti sungsun telu, mundhak ngebakebaki papan, mulane
pasangan kang dumunung ana ing sangisoe aksara, ora kena ditrapi panjingan la utawa
panjingan wa (wa gembung) Tuladhane :
am\bles\ jum\bL gem\bÓ|k\
ambles jumbleng gembluk
mzn\kWci ank\kW[lon\
mangan kwaci anak kwalon
Tumrap pasangan kang katulis jejer karo aksara kang dipasangi, ora ana pekewuhe ditrapi
panjingan la utawa panjingan wa (wa gembung ). Tuladhane, kayata :
cumPÓ| tumPLk\ kemPÓ|=kemPLu=
cumplung tumplak kemplung kemplung
vemPÓ|k\ mnukSWri pe[nDokSWs
nyempluk manuk swari pendhok swasa
Cathetan :
Tembung kang mawa wanda panjingan wa (wa gembung ), wanda iku kena diulur
didadekake rong wanda, kajaba tembung kang mung sawanda. Tuladhane, kayata :
kWci kW[lon\ sW/g kena diulur dadi :
kuwci kuw[lon\ suw/g
Nanging fWi ora kena kaulur dadi : fuwi.
Apa tulisan ing ngisor iki bener ?
AmBÃh amBÃ/ amBÃu/ [go[mBÃok\
Ambyah ambyar ambyur gombyok
Bener. Tulisan ing dhuwur iku ora ana aksara kang sungsun telu, sabab pengkal iku dudu
aksara, nanging sandhangan, kalebu sandhangan wyanjana.
7. Tembung manca kang wandane wekasan menga lan legena aswara miring, wanda iku
kudu katulis mawa wignyan. Tuladhane :
Ap+i]kh E[roph A[mrikh
Afrika Eropa Amerika
Cathetan :
Tembung “wathathitha” (tembung pangungun kata seru)) Manawa iku dianggep tembung
manca (saka basa apa ?) kudu katulis aksara Jawa : wqhqiqh.. Nanging yen iku tembung
Jawa (Tembung Jawa kang muncul anyar-anyaran), katulis tanpa wignyan, mangkene :
wqqiq.
8. Tembung lingga 3 wanda :
a. Yen kabeh wandane menga , wanda kapindho lan katelu legena , sanajan
pakecapane wanda kapisan mawa pepet, panulise tanpa pepet. Tuladhane :
sgr fnw wtr ktr
sagara danawa watara katara
b. Yen wandane kapisan lan kapindho menga legena, wandane kapisan sigeg aksara
irung lan pakecapane mawa pepet, panulise wanda kapisan uga mawa pepet
benFr kevCn temBg bgl
bendara kencana tembaga benggala
Sing nyebal : pnDw.
Katulis pnDw sabab tembung iku ateges put][n%nÕ| . Yen Katulis
penDw banjur ateges put][n%enÕ| mangka ora ana paraga
wayang kang jenenge %enÕ|
c. Tembung lingga 3 wanda liya-liyane , panulise wandane kapisan mawa pepet
utawa ora miturut pakecapane . Tuladhane :
s=sr X[nTr lmPit cemPurit\
sangsara lentera lampita cempurit
d. Tembung manca 3 wanda kang wis rumasuk dadi tembung Jawa , panulise lan
pakecapane miturut kedaling swarane ilat Jawa .
msK[p Asline : maatschapij
grsi Asline : garage
bgsi Asline : bagage
9. Tembung lingga 3 wanda sing kramane mung ganti swarane sawanda utawa rong wanda
, panulise wandane kapisan ing tembunge krama padha karo wandane kapisan ing
tembunge ngoko.
wtwis\ wtr temBgi temBg
watawis watara tembagi tembaga
mnwi mnw sgnTen\ sgr
manawi manawa saganten sagara
10. Panulise tembung yogyaswara , tembunge sing ngarep karo sing buri mung beda
wandane wekasan. Tuladhane :
bqrbqri rsekSrsekSi ApSrApSri
bathara-bathari raseksa-raseksi apsara-apsari
11. Wandane tembung kang kaprungu mawa aksara wa sanajan mung mandaswara ,
aksara wa iku kudu ditulis , kayata :
buwn kuws suwr ku[wni
buwana kuwasa suwara kuweni
kuwt\ luwk\ ruwef\ [gow=
kuwat luwak ruwed gowang
12. Wandane tembung kang kaprungu mawa aksara ya sanajan mung mandaswara ,
aksara ya iku kudu ditulis, kayata :
rupiyh siy= c]i[yos\ [by
rupiyah siyang criyos beya
[r[yog\ [k[yok\ si[yos\
reyog keyok siyos
TEMBUNG DWI PURWA
Yen puwaning lionggane awujud aksara legena, dadine dwipurwa wandane kapiosan lan
kapndho uga awujud aksara legena, kayata :
lr -> llra jk -> jjk
by -> bby pti -> ppti
fn -> ffn bvu -> bbvu
Dwipurwa, ejaan aksara Latin karo aksara Jawa beda. Panulise Latin tembuing-tembung ing
dhuwur iku wandane kapisan nganggo “e”, mangkene :
Lelara Jejaka bebaya pepati dedana bebanyu
Sandhangan swara katut ing dwipurwa, kajaba taling tarung palsu, kayata :
liru liliru telu tetelu
liru leliru telu tetelu
[tl [t[tl [kon= [ko[kon
Tela tetela konang kekonang
suguh susuguh silih sisilih
suguh sesuguh silih sesilih
Sing nyebal : p]ikS pp]ikS
Taling tarung palsu ora katut ing dwipurwa, kayata :
[tomB t[tomB [m=os m[m=os
Tamba tetamba mangsa memangsa
[gonf g[gonf [t=og t[t=og
Ganda geganda tangga tetangga
Sandhangan wyanjana ora katut ing dwipurwa, kayata :
tu]k tutu]k k]ms\ kk]ms\
truka tetruka kramas kekramas
[k]o[d=o [ko[k]o[d=ozn\
Krodhong kekrodhongan
Sandhangan panyigeging wanda ora katut dwipurwa
w/t ww/t lu=guh lulu=guhan\
warta wewarta lungguh lelungguhan
li=gih lili=gihan\ w/ni ww/ni
linggih lelinggihan warni wewarni
aksara sesigeg ora katut ing dwipurwa, kayata :
linTu lilinTtu lvCu/ llvCu/
lintu lelintu lancur lelancur
XmBut\ XXmBut\ gu]mBul\ gugu]mBulLn\
Lembut lelembut grumbul gegrumbulan
lumBn\ lulumBn\ pipinD pipinDn\
lumban lelumban pindha pepindhan
TEMBUNG DWILINGGA
1. Sadurunge ngandharake tembung dwilingga, luwih dhisik panitra nedya mratelakake
“sastralaku” , Jawa kuna “ çastralampah”
Apa ta sastra laku utawa çastra lampah iku ?
Sastra laku (çastralampah ) iku carane maca utawa carane ngucapake tembung apurwa
aksara ha kang dumunung ing saburine tembung kang wandane wekasan sigeg, sarana
ha iku diucapake kaya aksara sesigeging wanda iku ; kajaba yen sesigege iku aksara ka .
Tuladhane , kayata :
Panulise :
mznHpem\ wisHfus\ axpHufn\
Pamacane kudu miturut sastra laku :
nznNpem\ wisSfus\ axpPufn\
Ing basa Jawa kuna ora mung pamacane bae sing kudu miturut çastralampah , uga
panulise. Tuladhane , pethikan saka layang Bharatayuddha karangane Empu Sedah :
aXpikzumh (kaca 8) , yen katulis Latin : Halep ikang umah = endahing omahe,
endahing kedhatone.
kfi[nt]ni[zogrpuh (kaca 9 ) Yen katulis Latin : Kadi netra ning ogha rapuh =
kaya mripate wong kang nandhang susah dening lara asmara.
2. Saiki ngrembug bab sing pokok, yaiku tembung dwilingga .
a. Tembung dwilingga ora kena katulis nganggo angka 2, kayata :
XmuXmu xpet>pet\ XzukLezuk\
Ora kena : Xmu2 , xpet\2 , Xzuk\ 2
b. Tembung dwilingga kang linggane apurwa ha lan wandane wekasan sigeg
saliyane k pamcane mituirut sastralaku nanging panulise ora.
Panulise :
alunHlun\agulHgul\ai=gilHi=gil\[a=g[lH=gl\
aicipHicip\aili/aili/,a=g=a=g=.
Pamacane :
alunNlun\agulLgul\ai=gilLi=gil\[a=g[lL=gl\aicipPi
cip\ aili/rili/,a=g=z=g=
Ora kena diwaca :
apikKpik\[an[kKnk\[asu[kKsuk\,
Lemu-lemu, repet-repet, lenguk-lengu.
Alun-alun, agul-agul, inggil-inggil, engal-enggal, icip-icip, ilir-ilir,anggang-anggang.
Apik-apik, enak-enak, esuk-esuk.
BAB 23 TEMBUNG JAMBORAN
1. Tembung jamboran (camboran )tugel utawa jamboran wancahan panulise padha karo
pakecapane, kayata :
[kWXm\ fub= k[kK=o [kozel\
Kwelem dubang kakkong kongel
2. Tembung jamboran wuutuh , yen tembunge ngarep wandane wekasan sigeg saliyane
ka tembunge sing buri apurwa aksara ha pamacane miturut sastra laku , nanging
panulise ora.
Panulise :
kemB=asem\ aur=ayu aymHls\
anDpH[s/o
Pamacane :
kemB=zsem\ aur=zyu aymMls\
anDpH[s/o
kembang-asem urang-ayu ayam-alas
andhap-asor
3. Tembung jamboran wutuh liyane, panulise padha karo pamacane , kayata :
ngsri, kuputru= guruwil=zn\ sputLemh
naga-sari kupu tarung guru-wilangan saput-lemah
gugu/gunu=
gugur-gunung

0 komentar:

Poskan Komentar